ویژگی‌های خانواده اسلامی
بر اساس کتاب شریف مفاتیح‌الحیات، ویژگی‌های خانواده اسلامی را می‌توان در سه محور اصلی بررسی کرد:
۱. تشکیل خانواده
در مفاتیح‌الحیات بر اهمیت بسیار زیاد ازدواج و حفظ نهاد خانواده تأکید شده است. ازدواج در اسلام تنها برای رفع نیاز نیست، بلکه راهی برای رسیدن به رشد روحی و اخلاقی است.
تشویق به ازدواج و نهی از مجرد زیستن:
اسلام مسلمانان را به شدت به ازدواج ترغیب می‌کند و از تنها زندگی کردن نهی می‌کند. فراهم کردن زمینه ازدواج برای دیگران و واسطه‌گری در این امر، در روایات ثواب بسیار بزرگی دارد. از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است که هر کس برای ازدواج دو نفر قدم بردارد، خداوند برای هر قدم و هر سخنی که در این راه گفته، ثواب یک سال عبادت به او می‌دهد.
فواید تشکیل خانواده:
سه فایده مهم برای تشکیل خانواده بیان شده است:
آرامش در زندگی: خانواده کانون آرامش روحی و روانی انسان است.
تقرب الهی: ازدواج و تشکیل خانواده زمینه‌ساز نزدیکی به خداوند است.
افزایش روزی: برخلاف تصور رایج، تشکیل خانواده باعث گشایش در روزی می‌شود.
۲. وظایف اعضای خانواده
این بخش مهم‌ترین و مفصل‌ترین بخش است و به دو قسمت تقسیم می‌شود: وظایف فرزندان و وظایف زوجین.
الف) وظایف فرزندان
۱. در برابر یکدیگر (خواهر و برادر):
یاری رساندن به خواهران و برادران، احترام و تکریم آن‌ها، خیرخواهی برای ایشان و سوءاستفاده نکردن از امکانات یکدیگر. همچنین برای برادر بزرگ‌تر شأن ویژه و برتر قائل شده است.
۲. در برابر والدین:
نیکی به پدر و مادر واجب دانسته شده است:
حقوق مخصوص مادر: حق مادر بر فرزند نسبت به حق پدر اولویت دارد و حق خداوند در کنار حق مادر قرار گرفته است.
حقوق مخصوص پدر: رضایت پدر قرین رضایت خداوند دانسته شده و انفاق از مال و جان و آبرو برای پدر لازم شمرده شده است.
وظایف مشترک در زمان حیات والدین: شناخت حق والدین، سپاسگزاری از آن‌ها، فرمانبرداری از ایشان مگر در امر به شرک، انفاق به آن‌ها، دعا کردن برایشان و تکریم آن‌ها که شامل فروتنی در برابرشان و آرام و با ادب سخن گفتن در حضورشان می‌شود. همچنین یاری کردن پدر و مادر و نیکی ویژه به آن‌ها به‌خصوص در روز عید قربان سفارش شده است.
وظایف پس از وفات والدین: نیکی به والدین با مرگ آن‌ها تمام نمی‌شود و شامل دعا و طلب رحمت برای آن‌ها، پرداخت بدهی‌هایشان و زیارت قبورشان به‌ویژه در روز جمعه می‌شود.
ب) وظایف زوجین
۱. وظایف مختص مرد:
در برابر همسر: نیکی به همسر به شرط پیروی نکردن از هوا و هوس حتی در هنگام جدایی، اظهار محبت، گفت‌وگو و شوخی کردن با همسر، موافقت با او برای جلب رضایتش، مدارا کردن، غیرت‌ورزی و پرداخت مهریه.
در برابر همسر و فرزندان:
نیکی به اعضای خانواده: خوش‌اخلاقی، سخت‌گیری نکردن، دعا کردن برای خانواده، سودمند بودن برای آن‌ها، سهیم کردن خانواده در نعمت‌ها و خوشی‌ها از جمله هم‌غذا شدن با آن‌ها، مقدم داشتن خانواده بر دیگران در نیکی کردن به‌ویژه در روز جمعه و سلام کردن به اعضا هنگام ورود به منزل.
وظایف اقتصادی: کسب روزی حلال برای خانواده و ایجاد گشایش مادی برای آن‌ها در حد توان.
۲. وظایف مختص زن:
پیروی از همسر در امور مشروع و در آنچه جزو حقوق مرد است، تکریم و احترام به همسر، خدمت به او، جلب رضایتش، خوش‌رویی و خوش‌رفتاری، سخت نگرفتن بر همسر، استحباب بخشیدن مهریه به همسر و حفاظت از منافع اعضای خانواده.
۳. وظایف مشترک زوجین:
در برابر یکدیگر: صبر بر بداخلاقی همسر، حفاظت و حمایت از یکدیگر، آزار نرساندن به همسر، رعایت حقوق متقابل، پوشاندن عیب‌های همسر و حاکم کردن روح مودت و رحمت بر زندگی.
در برابر فرزندان:
تعلیم: آموزش قرآن به‌ویژه آموزش سوره نور به دختران، ادب‌آموزی، آموزش مهارت‌های دفاعی و اجتماعی مانند تیراندازی و آموزش شنا به پسران.
تربیت: دمیدن روح بزرگواری در فرزندان و تربیت آن‌ها بر اساس مبانی دینی و محبت اهل‌بیت (ع).
مراقبت‌های پس از ولادت: کمک گرفتن از عوامل معنوی برای حفظ کودک مانند خواندن اذان و اقامه در گوش نوزاد، ختنه کردن پسران در روز هفتم ولادت و تغذیه کودک با شیر مادر تا دو سالگی که برای هر بار شیردادن، آمرزش مادران بشارت داده شده است.
توصیه‌های دیگر: انتخاب نام نیک برای فرزند، تکریم فرزند و مادر او، توجه به انتساب فرزند به والدین، رعایت عدالت میان فرزندان، از خود دانستن آن‌ها، کمک به فرزندان در کار نیک در حد توانشان، دعا برای فرزندان، ابراز مهر و محبت زبانی و عملی با رعایت تقدم دختران در هدیه دادن، دور نگه داشتن دختران از معرض نامحرمان و ازدواج دادن فرزندان با تأکید بر شتاب در به ازدواج درآوردن دختران.
۳. روابط خانوادگی و صله رحم
مصادیق صله رحم:
صله رحم فقط شامل خویشاوندان نسبی نمی‌شود، بلکه خویشاوندان سببی را هم دربر می‌گیرد. حتی اگر خویشاوندان متدین نباشند، تا جایی که به دیگر احکام دین لطمه‌ای وارد نشود باید با آن‌ها صله رحم کرد. از مصادیق آن می‌توان به این موارد اشاره کرد: آزار نرساندن به خویشاوندان، دیدار با آن‌ها، سلام کردن و احترام گذاشتن به آن‌ها، هدیه دادن، اطعام و مهمانی دادن، عیادت از بیمار، شرکت در مراسم عزاداری خویشان و برطرف کردن نیاز آن‌ها پیش از دیگران.
نتایج و برکات صله رحم:
افزایش روزی، طولانی شدن عمر، جلب محبت الهی، آمرزش گناهان، آسانی حساب قیامت و راحتی مرگ و ورود به بهشت، آبادانی شهرها، دفع بلاها و بهره‌مند شدن از کمک خویشاوندان در رفع نیازهای دنیوی.
آثار و پیامدهای قطع رحم:
در مقابل، بریدن رابطه با خویشاوندان پیامدهای سختی دارد: پذیرفته نشدن اعمال، مستجاب نشدن دعا، رسیدن کیفر زودرس در همین دنیا، کوتاه شدن عمر، افتادن دارایی‌ها به دست افراد ناشایست در صورت فراگیر شدن قطع رحم و از دست دادن پشتوانه یاری خویشاوندان در سختی‌ها.